Het pleidooi voor productieve frictie

INZICHT  ·  INNOVATIE & BELEID

In markten zonder formele vangnetten, zonder werkloosheidsuitkeringen, zonder faillissementswetgeving en zonder institutionele bescherming tegen de gevolgen van mislukking, tekent zich een consistent patroon af. Mensen die onder dergelijke omstandigheden opereren, handelen sneller, passen zich gemakkelijker aan en vinden commerciële oplossingen nog voordat de formele sector het probleem überhaupt heeft opgemerkt. Niet omdat zij talentvoller zijn, maar omdat zij simpelweg niet de luxe hebben om af te wachten.

Dit is geen pleidooi tegen sociale zekerheid. De argumenten voor sociale vangnetten zijn ijzersterk en worden hier niet ter discussie gesteld. Waar het hier om gaat is een specifiekere vraag: hoe verhoudt bescherming zich tot de factoren die innovatie en ambitie aanjagen, en is deze wisselwerking wel voldoende doordacht?

De waarneming: wat er gebeurt als niets tot verandering dwingt

De keerzijde van die waarneming is even consistent en wordt minder vaak besproken. Directe aanpassingskracht, snelheid, commercieel instinct en de bereidheid om van koers te wijzigen voordat de markt zich sluit, zijn beduidend minder aanwezig in omgevingen met sterke beschermingsmechanismen. Dit is geen kritiek op de individuen binnen die systemen; het is een observatie van het systeem zelf. Wanneer wachten geen directe consequenties heeft, wacht men. Wanneer een onderneming jarenlang ondermaats kan presteren zonder dat verandering wordt afgedwongen, gebeurt dat vaak ook. Wanneer een individu aanspraak kan maken op ondersteuning tijdens het herorienteren, verdwijnt de urgentie. Dit is niet irrationeel. Het is exact het resultaat van een systeem dat is ontworpen om de kosten van mislukking te minimaliseren. Tegelijkertijd vermindert dit echter ook de druk om mislukking in eerste instantie te voorkomen.

Het vangnet behoedt mensen niet alleen voor een val; het beïnvloedt ook de afweging om al dan niet in actie te komen. Beide effecten zijn reëel, maar slechts één ervan komt doorgaans aan bod in beleidsdiscussies.

Geen van beide systemen is inherent superieur. Markten zonder vangnet genereren een sterke ondernemersdrang en een indrukwekkend aanpassingsvermogen, zij het tegen aanzienlijke menselijke kosten. Markten met een vangnet bieden veiligheid en stabiliteit, maar dit gaat ten koste van de urgentie die mensen aanzet tot handelen. Beide trade-offs zijn reëel. De terechte vraag is of het huidige ontwerp van sociale zekerheid in stabiele markten de juiste balans heeft gevonden, of dat het in de loop der tijd is verschoven naar een systeem dat minder bescherming biedt dan beloofd, terwijl het tegelijkertijd de ambitie tempert die het voorheen nooit expliciet hoefde te stimuleren.

De innovatieve parallel: snel maar oppervlakkig versus traag maar schaalbaar. Wat beide missen.

Wanneer mensen geen vangnet hebben, ziet de innovatie die zij voortbrengen er anders uit. Wie morgen met een oplossing moet komen omdat er geen alternatief is, start geen productontwikkelingstraject van zes maanden. Men signaleert het probleem, zoekt de snelst werkende oplossing en implementeert deze direct. De tijd tussen het identificeren van een kans en het commercieel testen ervan beslaat dagen, geen kwartalen. De drijfveer is geen groei, maar overleving. En dat blijkt een effectievere motivator dan de meeste andere.

Innovatie die voortkomt uit kapitaalkrachtige ecosystemen, compleet met durfkapitaal, accelerators en langdurige ontwikkeltrajecten, heeft een ander karakter. Het kan dieper gaan, grotere schaal bereiken en een duurzamere infrastructuur opbouwen. Het plafond ligt hoger. De urgentie is echter lager. In veel gevallen leidt deze lagere urgentie tot langere cycli, grotere voorzichtigheid en oplossingen die eerder zijn geoptimaliseerd voor het planningsproces dan voor het daadwerkelijke probleem.

Grote organisaties beginnen dit op te merken en experimenteren met oplossingen: ze geven kleine teams een harde deadline en een beperkt budget, schrappen goedkeuringsprocedures en dragen hen op om met iets werkends te komen of te stoppen. Dit zijn geen complexe programma's. Het zijn bewust gecreëerde scenario's van schaarste en noodzaak. In verschillende gevallen levert dit betere resultaten op dan volledig gefaciliteerde trajecten die driemaal zoveel tijd krijgen. De organisaties die dit toepassen omschrijven het zelden in deze bewoordingen, maar dat is wel de achterliggende logica.

De meest effectieve innovatie-experimenten in stabiele markten zijn de experimenten waarbij het vangnet tijdelijk en onder gecontroleerde omstandigheden bewust wordt weggenomen. Dat is geen toeval; dat is de kern van de methodiek.

De beleidsvraag: heroverweging van de structuur van sociale zekerheid

In beleidsdiscussies neigt men er vaak naar dit als een tegenstelling te zien: ofwel men beschermt mensen, ofwel men stelt ze bloot aan marktdruk. De praktijk aan beide uiteinden van het spectrum laat zien dat de werkelijkheid genuanceerder is, en dat dit binaire denken heeft geleid tot systemen die minder bescherming bieden dan ze pretenderen, terwijl ze ambitie onnodig in de weg staan.

Enkele recente experimenten wijzen in een andere richting. Denk aan ondersteuning die in tijd beperkt is en direct gekoppeld is aan het opbouwen van iets nieuws, in plaats van uitsluitend het zoeken naar een vervangende baan. Of aan de erkenning van informele commerciële activiteiten als een volwaardige economische bijdrage in plaats van een gat op het cv. Ook zien we innovatieprogramma’s die middelen bewust beperken in plaats van maximaliseren. Geen van deze benaderingen is al een voldragen model. De richting die ze opgaan is echter helder: sociale zekerheid die mensen opvangt zonder de prikkel tot actie weg te nemen, vereist een verfijnder ontwerp dan de meeste huidige systemen bieden.

Mensen en bedrijven die noodgedwongen buiten elk vangnet hebben geopereerd – tegen hoge menselijke kosten – hebben lessen geleerd over de prijs van die zekerheid die geen beleidsnota kan evenaren. Of we deze observaties beschouwen als interessante casuïstiek uit een verre context, of als directe input voor de inrichting van onze eigen stabiele economieën, is een keuze. Het is een keuze die we bewust moeten maken.

Bescherming is noodzakelijk. De vraag is of het ontwerp ervan doordacht genoeg is, en of de ervaringen van degenen die jarenlang zonder dit vangnet hebben gewerkt gehoord worden voordat we het ontwerp als definitief beschouwen.

Dit inzicht weerspiegelt het praktijkperspectief van Sanganeb op innovatie, de inrichting van de arbeidsmarkt en de randvoorwaarden voor aanpassingsvermogen. Het is gebaseerd op directe betrokkenheid bij ontwikkelingsprogramma's voor de private sector in door conflicten getroffen gebieden en opkomende markten in Afrika en het Midden-Oosten.

Sanganeb adviseert start-ups, mkb-bedrijven en ondernemersplatforms bij het verbeteren van hun prestaties en groeipotentieel. Hierbij wordt gebruikgemaakt van strategische planning, operationele instrumenten en toegepaste AI om ambitie om te zetten in duurzame resultaten.